Tuần trước, tôi đang audit một smart contract cho một dự án DeFi mới trên Solana. Một dòng code trong hàm mint() làm tôi khựng lại. Nó cho phép một địa chỉ ví tạo ra vô số ví nhỏ (sub-accounts) mà không cần bất kỳ kiểm tra nào. Tôi nhìn vào dashboard của dự án, thấy 50,000 địa chỉ ví mới trong 24 giờ qua. Ấn tượng? Có. Nhưng tôi tự hỏi: trong số đó, bao nhiêu là người dùng thực, bao nhiêu là sản phẩm phụ của một dòng code không được kiểm soát? Đây là câu hỏi mà toàn bộ thị trường đang đặt ra cho Solana.
Bối cảnh không còn xa lạ: Solana đã trở thành câu chuyện tăng trưởng mạnh mẽ nhất của chu kỳ này. Với ~4000 TPS lý thuyết, phí giao dịch dưới $0.01, và sự bùng nổ của Meme coin, mạng lưới này đã chứng kiến sự gia tăng chóng mặt về số lượng địa chỉ ví hoạt động. Các bản tin tài chính và crypto gọi đây là 'sự hồi sinh' của một L1 từng bị coi là đã chết. Các VC, với những khoản đầu tư khổng lồ, ca ngợi 'sức mạnh của cộng đồng'. Tuy nhiên, tôi nhìn nhận điều này qua lăng kính của một kỹ sư giao thức: Mã nguồn là văn hóa, không chỉ là code.
Đi sâu vào dữ liệu. ‘Tăng trưởng địa chỉ ví’ và ‘tăng trưởng người dùng thực’ là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Hãy xem xét cơ chế tạo ví trên Solana: nó gần như miễn phí (0.000005 SOL). Điều này khuyến khích hành vi 'airdrop farming'. Mỗi người dùng có thể tạo hàng trăm ví chỉ để claim token từ một dự án mới, sau đó không bao giờ quay lại. Một phân tích từ dữ liệu on-chain cho thấy, trong quý vừa qua, 81% các địa chỉ mới trên Solana nhận được ít hơn $100 giá trị token trong toàn bộ vòng đời của chúng. Đây không phải là người dùng. Đây là những 'bóng ma' trên blockchain, sản phẩm của các chiến dịch khuyến khích tạm thời.
So sánh với sự tăng trưởng của Ethereum trong giai đoạn DeFi Summer 2020. Khi đó, số lượng địa chỉ tăng lên, nhưng kèm theo đó là sự gia tăng tương ứng về TVL trong các giao thức như Uniswap và Aave. Một người dùng có 1 ETH trong ví không chỉ là một địa chỉ; họ là một nguồn cung cấp thanh khoản tiềm năng. Trên Solana hiện tại, phần lớn sự gia tăng đến từ 'giao dịch chớp nhoáng' (flash trades) của các Meme coin. Một token được tạo ra, giao dịch trong 2 giờ, rồi chết. Hàng nghìn địa chỉ mới tham gia, nhưng giá trị kinh tế thực sự được tạo ra là âm (nếu tính đến phí và tổn thất vốn). Đây là sự khác biệt then chốt giữa tăng trưởng hữu cơ và tăng trưởng do đầu cơ tạo ra.
Góc nhìn phản trực giác ở đây là: Sự tăng trưởng này đang tạo ra một 'bẫy thanh khoản' cho chính Solana. Các nhà phát triển, bị thu hút bởi số lượng ví khổng lồ, đổ xô vào xây dựng các ứng dụng 'dùng một lần' (Meme coin launchers, airdrop farms). Điều này tạo ra một vòng lặp phản hồi tiêu cực: càng nhiều ứng dụng đầu cơ, càng ít ứng dụng có tính bền vững (như một lending protocol thực sự, một DEX có volume ổn định). Mạng lưới có 4000 TPS nhưng phần lớn được sử dụng để chạy các bot giao dịch Meme coin. Các validator kiếm được phí, nhưng đó là phí từ các giao dịch vô nghĩa. Nhìn từ bên ngoài, đó là một nền kinh tế sôi động. Nhìn từ bên trong mã nguồn, đó là một nền kinh tế 'zombie' — nhiều chuyển động, ít sự sống.
Khi tôi audit các hợp đồng của những dự án ‘lái’ sự tăng trưởng này, tôi thấy một mô-tuýp lặp đi lặp lại: các hàm airdropClaim() được tối ưu để chạy nhanh, nhưng thiếu logic kiểm tra danh tính người dùng hoặc yêu cầu một hành động có ý nghĩa. Kết quả là, các Sybil attacker (kẻ tấn công tạo nhiều ví) chiếm ưu thế. Tôi từng thấy một dự án có 120,000 địa chỉ ‘người dùng’, nhưng 80% trong số đó được kiểm soát bởi 3 địa chỉ ví mẹ. Đây không phải là tăng trưởng. Đây là một dạng 'wash trading' hợp đồng thông minh.
Lượng người dùng cơ sở (base user) trên mỗi Layer2 hiện nay gần như giống nhau, nhưng Solana có một base user cực kỳ dễ bay hơi. Một so sánh thú vị: trên Arbitrum hay Optimism, người dùng là những người tham gia DeFi có kế hoạch. Họ có lịch sử giao dịch, họ stake, họ vote. Trên Solana, base user là những 'thợ săn airdrop'. Họ đến với một chiến dịch và biến mất với chiến dịch tiếp theo. Sự thiếu vắng của một lớp ứng dụng 'neo đậu' (anchor application) — ví dụ như một stablecoin hàng đầu (USDC/USDT) được sử dụng rộng rãi trong mọi giao dịch, chứ không chỉ là cầu nối — khiến cho toàn bộ hệ sinh thái trở nên mong manh. Một làn sóng FUD mạnh có thể khiến 70% địa chỉ 'hoạt động' biến mất chỉ sau một đêm.
Điều này dẫn đến một câu hỏi khó chịu: Nếu phần lớn sự tăng trưởng của Solana là giả tạo, thì giá trị của SOL dựa trên cái gì? Câu chuyện về 'supercomputer' hay 'internet of blockchains'? Hay chỉ là lớp sơn bóng trên một nền tảng đang bị khai thác? Tôi nhìn vào biểu đồ tương quan giữa số địa chỉ ví mới và doanh thu của giao thức (protocol revenue). Trên Ethereum, mối tương quan này là ~0.7 (mạnh). Trên Solana hiện tại, nó là ~0.3 (yếu). Điều đó có nghĩa là, việc tăng thêm 1 triệu ví mới không giúp tăng doanh thu giao thức lên đáng kể. Đó là tín hiệu của một nền kinh tế không có chiều sâu.
Tóm lại, câu chuyện tăng trưởng của Solana là một lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng: trong thế giới blockchain, cái bẫy lớn nhất không phải là kỹ thuật, mà là cách chúng ta đọc dữ liệu. Mã nguồn của một giao thức, cách nó xử lý tương tác người dùng, là văn hóa của nó. Nếu văn hóa đó ưu tiên số lượng hơn chất lượng, thì sự tăng trưởng sẽ chỉ là một lớp băng mỏng trên một đại dương băng giá.
Câu hỏi còn lại cho các nhà đầu tư và nhà phát triển: Liệu bạn có sẵn sàng đầu tư vào một câu chuyện mà phần lớn 'người dùng' chỉ là những dòng code được chạy bởi một vài bot? Hay bạn tin rằng, một ngày nào đó, lớp băng đó sẽ trở nên đủ dày để chịu được sức nặng của một nền kinh tế thực? Bởi vì, với mã nguồn hiện tại, tôi chỉ thấy một mùa xuân ảo.