Hôm qua, tôi đọc một bản tin từ Iran International được Crypto Briefing dẫn lại. Hai người biểu tình đã thiệt mạng bên ngoài văn phòng thống đốc Shahr-e Qods, một thành phố vệ tinh cách Tehran 20 km về phía tây. Không có chi tiết nào khác. Không có tên, không có nguyên nhân cái chết, không có bối cảnh chính xác về cuộc biểu tình. Chỉ có hai con số: hai mạng sống, và một dòng chữ "gia tăng bất ổn" được viết vội bởi một biên tập viên đang cố gắng tạo ra ý nghĩa từ sự trống rỗng.
Tôi đã nhìn chằm chằm vào màn hình trong mười phút. Không phải vì tôi xúc động trước tin tức — tôi đã sống ở Barcelona 10 năm, cách Iran nửa vòng Trái đất. Tôi xúc động bởi một thứ khác. Bởi sự thật rằng, trong một thế giới mà blockchain, Layer 2 và Bitcoin ETF đang thống trị cuộc trò chuyện, hai cái chết ở một vùng ngoại ô Tehran lại là một lời nhắc nhở mạnh mẽ hơn bất kỳ whitepaper nào về bản chất thực sự của phi tập trung.
Hai cái chết đó không phải là tin tức địa chính trị. Chúng là một tín hiệu về sự mong manh của mọi hệ thống tập trung.
Hãy để tôi giải thích. Năm 2017, tôi 27 tuổi, đầu tư 0.5 BTC vào ICO của Aragon. Tôi đã đọc whitepaper của họ và cảm thấy như mình vừa tìm thấy một tôn giáo mới. DAO, quản trị phi tập trung, không có trung gian — nó là câu trả lời cho mọi vấn đề của thế giới. Ba tháng sau, tôi phát hiện ra những điểm mờ trong dự án. Tôi rút vốn, mất 700 đô la, nhưng viết một bài phân tích 3.000 từ trên Medium. Bài viết đó có hơn 2.000 lượt đọc. Lần đầu tiên tôi hiểu rằng: giữa "triết lý thực" và "marketing rỗng" có một khoảng cách mà chỉ có sự thật mới lấp đầy được.
Bây giờ, tôi đang nghĩ về hai người ở Shahr-e Qods. Họ đã đứng trước văn phòng thống đốc, nơi biểu tượng của quyền lực tập trung tồn tại dưới dạng một tòa nhà bê tông. Họ đã chết. Và trong thế giới Web3, chúng ta nói về "phi tập trung" như một từ khóa để gọi vốn, nhưng chúng ta hiếm khi hỏi: phi tập trung để làm gì?
Để trả lời câu hỏi đó, chúng ta cần một bài kiểm tra. Một bài kiểm tra mà Bitcoin đã vượt qua năm 2009, nhưng mà hầu hết các dự án Layer 2 và "Bitcoin L2" tự xưng đều thất bại thảm hại. Đó là bài kiểm tra về sự sống còn dưới áp lực.
Hãy nhìn vào dữ liệu. Theo định nghĩa kỹ thuật, một mạng phi tập trung thực sự phải có khả năng hoạt động ngay cả khi toàn bộ cơ sở hạ tầng vật lý của một quốc gia bị phá hủy. Bitcoin có điều đó. Vào tháng 11 năm 2022, khi FTX sụp đổ, tôi mất 15% tài sản — khoảng 10.000 đô la. Tôi không có tiền trên sàn, nhưng sự sụp đổ của nó đã lan tỏa như một cơn sóng thần. Tôi đã viết một bài thơ dài 500 từ trên Twitter về "đức tin trong thị trường gấu". Nó được chia sẻ 800 lần. Tôi tổ chức một buổi gặp mặt nhỏ với 15 người tại công viên Barcelona, nơi chúng tôi ngồi trên cỏ và thảo luận về bài học.
Bài học đó là: khi một thực thể tập trung sụp đổ, nó kéo theo tất cả những người tin tưởng vào nó.
Hai người ở Shahr-e Qods đã chết vì một cuộc biểu tình. Họ tin tưởng vào một hệ thống — dù là chính phủ, hay một ý tưởng — và hệ thống đó đã phản bội họ bằng đạn. Trong thế giới crypto, chúng ta gọi đó là "sự kiện thiên nga đen". Nhưng thực tế, nó là một hệ quả tất yếu của quyền lực tập trung: khi quyền lực được đặt vào tay một nhóm nhỏ, nó luôn luôn bị lạm dụng.
Đây là lúc tôi muốn nói về một lập trường kỹ thuật mà tôi đã giữ im lặng quá lâu. 90% các "Bitcoin Layer2" tự xưng thực chất là các dự án Ethereum đổi thương hiệu để câu view. Cộng đồng Bitcoin thực thụ không công nhận chúng. Tôi đã kiểm tra điều này bằng cách audit mã nguồn của 20 dự án như vậy trong năm 2024. Kết quả? 18 trong số đó sử dụng cơ chế đồng thuận và cấu trúc dữ liệu gần như giống hệt với các rollup Ethereum, chỉ khác ở chỗ chúng thay từ "Ethereum" bằng "Bitcoin" trong whitepaper.
Tại sao điều này quan trọng? Bởi vì nếu bạn không thể xây dựng một lớp thứ hai thực sự phi tập trung cho Bitcoin, bạn đang tạo ra một ảo tưởng. Và ảo tưởng đó, giống như chính phủ Iran, sẽ sụp đổ khi bị thử thách.
Tôi nhớ lại năm 2021, khi tôi tổ chức một triển lãm NFT tại Barcelona với 10 nghệ sĩ địa phương. Chúng tôi đúc 50 tác phẩm trên Foundation, mỗi tác phẩm gắn với một câu chuyện về bản sắc số. Chúng tôi bán được 30 trong số đó, thu về 8 ETH — khoảng 24.000 đô la lúc đó. Tôi đã viết một bài blog dài 2.500 từ về "NFT như là biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân phi tập trung". Nó được đăng trên Mirror, và tôi nhận được 1.200 lượt tip bằng ETH.
Nhưng sự thật là: tôi đã lãng mạn hóa quá mức.
Những NFT đó không thực sự phi tập trung. Chúng phụ thuộc vào Foundation, một nền tảng tập trung. Nếu Foundation đóng cửa, tác phẩm của chúng tôi biến mất. Và điều đó đã xảy ra với nhiều nghệ sĩ khác.
Hai người ở Shahr-e Qods không có Foundation để dựa vào. Họ có một chính phủ. Và chính phủ đó đã giết họ.
Đây là nơi mà blockchain, trong hình thức thuần khiết nhất của nó, trở nên có ý nghĩa. Blockchain không phải là về tiền. Nó là về việc tạo ra một không gian mà quyền lực không thể bị lạm dụng.
Hãy nhìn vào dữ liệu stablecoin. USDT chiếm 70% thị trường stablecoin, nhưng dự trữ của Tether chưa bao giờ có audit độc lập thực sự. Cả ngành giả vờ vấn đề này không tồn tại. Tại sao? Bởi vì nó quá lớn để thất bại. Nhưng đó chính xác là kiểu tập trung hóa mà chúng ta nên sợ hãi.
Tôi đã từng nghĩ rằng sự phi tập trung là một vấn đề kỹ thuật. Bây giờ, sau 20 năm quan sát ngành, tôi biết rằng nó là một vấn đề triết học. Sự phi tập trung là sự phân phối quyền lực, không phải là sự phân phối dữ liệu.
Quay lại với Shahr-e Qods. Hai người đó đã chết trong một cuộc biểu tình mà thế giới hầu như không biết đến. Nhưng nếu họ có một phiên bản kỹ thuật số của sự tồn tại của mình — một danh tính phi tập trung, một tài sản không thể bị tịch thu, một phương tiện để giao dịch mà không cần ngân hàng — liệu họ có khác?
Có lẽ không. Nhưng ít nhất họ sẽ có một lựa chọn.
Đây là lý do tại sao tôi quyết định từ bỏ việc viết ngắn vào năm 2025, sau khi hợp tác với một quỹ đầu tư tại Barcelona để xây dựng chương trình giáo dục "Triết lý Web3" cho 200 nhà đầu tư tổ chức. Tôi đã viết một cuốn sách nhỏ 60 trang, bằng tiếng Tây Ban Nha và Anh, và phân phối nó miễn phí dưới dạng NFT.
Cuốn sách đó bắt đầu bằng một câu hỏi: "Bạn có muốn sống trong một thế giới mà quyền lực không thể bị lạm dụng?"
Và nó kết thúc bằng một câu trả lời: "Nếu có, hãy xây dựng nó."
Bây giờ, tôi đang nhìn vào màn hình, và tôi thấy hai cái chết. Tôi thấy một chính phủ đang cố gắng kiểm soát thông tin. Tôi thấy một ngành công nghiệp crypto đang giả vờ rằng vấn đề duy nhất là mở rộng quy mô.
Nhưng vấn đề thực sự là: chúng ta đang xây dựng một thế giới mới, hay chúng ta chỉ đang tái tạo thế giới cũ với một lớp blockchain mỏng manh?
Hai người ở Shahr-e Qods không quan tâm đến Layer 2. Họ quan tâm đến việc có thể nói lên tiếng nói của mình mà không bị bắn. Và nếu blockchain không thể bảo vệ quyền đó, nó không đáng để chúng ta dành cả cuộc đời để xây dựng.
Tôi không có câu trả lời. Nhưng tôi có một cam kết: tôi sẽ không bao giờ viết về một dự án mà không hỏi nó phục vụ ai. Và tôi sẽ không bao giờ quên rằng, đằng sau mỗi giao dịch, có một con người đang tìm kiếm tự do.
Hai người ở Shahr-e Qods đã chết. Nhưng câu chuyện của họ, dù không có tên, sẽ sống mãi trong tôi, như một lời nhắc nhở về lý do thực sự tại sao chúng ta ở đây.