Bitcoin chạm ngõ Việt Nam năm 2013: Cơn sốt đầu tiên và hồi chuông cảnh báo từ Ngân hàng Nhà nước
Lê Thảo
Cuối tháng 11 năm 2013, khi giá Bitcoin lần đầu tiên vượt 1.000 USD, một thành viên trên diễn đàn tinhte.vn đã đặt câu hỏi: 'Có nên dùng toàn bộ tiền tiết kiệm để mua Bitcoin không?'. Trong vòng 24 giờ, bài đăng nhận về hơn 200 bình luận, phần lớn là tò mò, số ít là cảnh báo. Không ai ngờ, chỉ mười ngày sau, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam sẽ chính thức lên tiếng về loại tiền số này – một động thái mà đến nay vẫn được nhắc đến như dấu mốc đầu tiên cho hành trình pháp lý của blockchain tại Việt Nam.
Bối cảnh lúc đó, Bitcoin vẫn còn là một khái niệm xa lạ với đại đa số người dân. Sau cuộc khủng hoảng Cyprus hồi tháng 3/2013, giá Bitcoin bắt đầu tăng nhanh từ vùng 40 USD lên hơn 260 USD. Đến tháng 11, cơn sốt thực sự bùng nổ khi sàn Mt.Gox ghi nhận khối lượng giao dịch kỷ lục, đẩy giá lên đỉnh lịch sử 1.137 USD. Tại Việt Nam, những người quan tâm đến công nghệ đã bắt đầu tìm hiểu về Bitcoin qua các diễn đàn như tinhte.vn hay vnexpert. Một nhóm nhỏ những người tiên phong bắt đầu mua bán Bitcoin trao tay qua các nhóm trên chat, và những mảnh ghép đầu tiên của thị trường phi tập trung hình thành trong im lặng.
Ngày 13/12/2013, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phát đi thông cáo báo chí, nêu rõ Bitcoin không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp, đồng thời cảnh báo những rủi ro liên quan đến rửa tiền, tài trợ khủng bố và sự thiếu ổn định giá trị. Với một người làm trong lĩnh vực công nghệ, tôi nhớ rõ cảm giác vừa thất vọng vừa nhẹ nhõm khi đọc tin này. Thất vọng vì cơ quan quản lý dường như chỉ nhìn thấy mặt tối của một công nghệ có tiềm năng thay đổi cách chúng ta tin tưởng lẫn nhau. Nhẹ nhõm vì ít nhất, Bitcoin đã được chính thức thừa nhận là tồn tại – một sự chú ý còn hơn là bị bỏ quên.
Thông cáo của NHNN không có tính cấm đoán như nhiều người vẫn nghĩ. Nó chỉ đơn thuần tuyên bố rằng Bitcoin không được công nhận là tiền tệ hợp pháp, và khuyến cáo người dân thận trọng. Về mặt kỹ thuật, một mạng lưới phi tập trung như Bitcoin không thể bị 'cấm' bởi bất kỳ chính phủ nào – bởi vì không có một máy chủ trung tâm nào để tắt, không có một công ty nào để kiện. Nhưng việc thiếu khung pháp lý rõ ràng đã đẩy những ai muốn đi tiên phong vào vùng xám.
Năm đó, tôi còn nhớ một người bạn – một lập trình viên tự do – đã bán chiếc xe máy Honda Future để mua Bitcoin với giá 800 USD. Anh nói với tôi: 'Nếu đây là tương lai, thì tôi muốn đứng trong đó trước khi nó quá đắt.' Anh đã giữ Bitcoin suốt nhiều năm qua, không bán dù có lúc lỗ 70%. Với anh, đó không phải là một cuộc đầu tư, mà là một tuyên ngôn cá nhân về niềm tin vào sự tự do tài chính. Tôi kể câu chuyện này vì nó phản ánh một tầng sâu hơn của sự kiện năm 2013: đó là khoảnh khắc đầu tiên nhiều người Việt nhận ra rằng, có một hệ thống tiền tệ không cần sự cho phép.
Nhìn từ góc độ thị trường, cảnh báo của NHNN có tác dụng như một cái phanh gấp. Nhiều người chơi nhỏ lẻ bắt đầu bán tháo Bitcoin để tránh rủi ro pháp lý, giá trên các kênh trao tay tại Việt Nam giảm mạnh hơn so với giá toàn cầu trong một thời gian ngắn. Nhưng điều thú vị là, số lượng người tìm kiếm thông tin về Bitcoin trên Google lại tăng vọt sau ngày thông cáo. Sự tò mò, lòng tham, và cả nỗi sợ hãi đã kéo nhau tạo thành một dòng chảy ngầm.
Cộng đồng Bitcoin Việt Nam thời đó rất nhỏ, chỉ vài chục người tích cực hoạt động trên các diễn đàn. Nhưng chính nhờ thông cáo của NHNN, một cuộc tranh luận mở rộng đã xuất hiện: định nghĩa Bitcoin thế nào, vai trò của nhà nước trong một mạng lưới không biên giới ra sao, và làm thế nào để vừa bảo vệ người dân vừa không kìm hãy đổi mới. Những cuộc tranh luận đó vẫn tiếp diễn đến hôm nay.
Điều trớ trêu là, cái gọi là 'cảnh báo' của NHNN lại trở thành món quà vô tình cho những người nắm giữ Bitcoin lâu dài. Nó thanh lọc thị trường khỏi những nhà đầu cơ ngắn hạn, đẩy những ai chỉ muốn 'làm giàu nhanh' ra khỏi cuộc chơi, và giữ lại những người thực sự tin vào giá trị công nghệ. Dù vậy, không thể phủ nhận rằng việc thiếu một khung pháp lý rõ ràng đã khiến nhiều ý tưởng khởi nghiệp blockchain tại Việt Nam phải chuyển ra nước ngoài, hoặc hoạt động trong âm thầm. Câu hỏi đặt ra là: nếu năm đó, NHNN thay vì chỉ cảnh báo, lại chọn cách trao một giấy phép thử nghiệm cho một vài doanh nghiệp blockchain – liệu hệ sinh thái tiền mã hoá Việt Nam có thể đã phát triển mạnh mẽ hơn không?
Bitcoin năm 2013 là một vị khách lạ gõ cửa một ngôi nhà chưa kịp chuẩn bị. Hơn một thập kỷ sau, câu hỏi không còn là 'có nên chấp nhận hay cấm đoán', mà là 'làm thế nào để xây dựng một ngôi nhà đủ vững chãi, nơi công nghệ phi tập trung có thể tìm thấy một không gian an toàn để phát triển'. Khi mỗi quốc gia đều cần tìm ra câu trả lời riêng, có lẽ 2013 đã dạy chúng ta một bài học: những lời cảnh báo không bao giờ ngăn được một dòng sông – nó chỉ khiến người ta nhìn kỹ hơn vào dòng chảy mà thôi.