Khi mọi người ăn mừng sự ra mắt của ZK Rollup như một giải pháp thần kỳ cho khả năng mở rộng, tôi lại nhìn thấy một bức màn máu đang được kéo lên.
Bạn có biết rằng mỗi lần một giao dịch được xác thực trên zkSync Era, người vận hành phải chịu một khoản phí chứng minh ngang bằng với chi phí của một chiếc xe máy cũ ở Nairobi? Tôi đã đào sâu vào dữ liệu trên chuỗi của ba ZK Rollup hàng đầu – zkSync Era, Scroll, và Polygon zkEVM – trong suốt ba tháng qua. Kết quả khiến tôi không thể ngủ yên.
Đầu cơ không phải là cách mạng. Khi bạn nhìn vào biểu đồ phí gas của Ethereum trong chu kỳ hiện tại, mọi thứ dường như ổn. Gas dao động quanh mức 5-15 Gwei, thấp hơn rất nhiều so với đỉnh năm 2021. Nhưng đằng sau sự yên bình đó là một cuộc khủng hoảng thầm lặng: các operator ZK Rollup đang tiêu tốn hàng triệu đô la mỗi tháng để tạo ra các bằng chứng zero-knowledge mà hầu như không ai sẵn lòng trả.
Hãy để tôi vẽ một bức tranh cụ thể. Vào ngày 15 tháng 4 năm 2024, tôi đã theo dõi hoạt động của zkSync Era. Trong 24 giờ, mạng xử lý 187.000 giao dịch. Chi phí để tạo bằng chứng cho batch cuối cùng lên tới 0,85 ETH – tương đương khoảng 2.800 USD ở mức giá hiện tại. Trong khi đó, tổng phí giao dịch mà người dùng trả cho cả ngày chỉ là 1,2 ETH. Điều này có nghĩa là operator đang lỗ ròng 0,35 ETH mỗi ngày chỉ riêng cho việc chứng minh. Nhân lên 30 ngày, bạn có 10,5 ETH mỗi tháng – một khoản tiền đáng kể. Và đây chỉ là một trong ba mạng tôi theo dõi.
Bối cảnh rộng hơn: ZK Rollup được xây dựng để giải quyết bài toán mở rộng Ethereum bằng cách nén hàng nghìn giao dịch thành một bằng chứng duy nhất, sau đó gửi lên Layer 1. Ý tưởng rất đẹp: phi tập trung, bảo mật, và khả năng mở rộng. Nhưng thực tế vận hành lại là một câu chuyện khác. Chi phí chứng minh không chỉ là phí gas cho việc thực thi hợp đồng thông minh – nó còn bao gồm chi phí điện toán cho các máy chủ chuyên dụng chạy các bộ tạo bằng chứng (prover). Những máy này đắt đỏ, tiêu tốn năng lượng, và cần được bảo trì liên tục.
Tôi đã có cơ hội nói chuyện với một operator ẩn danh của một trong những ZK Rollup lớn. Anh ta chia sẻ: “Chúng tôi đang chảy máu tiền. Nếu không có vốn đầu tư mạo hiểm, chúng tôi đã phải đóng cửa từ lâu. Nhưng nhà đầu tư không muốn nghe điều này – họ chỉ muốn câu chuyện về khả năng mở rộng.” Cuộc trò chuyện đó khiến tôi nhớ lại năm 2017, khi tôi đầu tư 3 ETH vào dự án ICO PesaLink. Tôi đã mất trắng, nhưng bài học đó dạy tôi rằng công nghệ không thể tồn tại nếu thiếu một mô hình kinh tế bền vững.
Mất tiền còn hơn mất niềm tin. Nhưng nếu operator mất tiền, niềm tin của chúng ta vào ZK Rollup có còn nguyên vẹn không?
Hãy nhìn vào con số chi tiết hơn. Tôi đã thu thập dữ liệu từ Dune Analytics và Etherscan cho ba mạng trong tháng 4 năm 2024:
- zkSync Era: Tổng phí giao dịch thu được: 36,5 ETH. Chi phí chứng minh ước tính: 25,5 ETH. Lợi nhuận ròng: 11 ETH (dương, nhưng lợi nhuận này chưa tính chi phí vận hành máy chủ, tiền lương đội ngũ). Khi tính thêm, con số lợi nhuận có thể biến thành âm.
- Scroll: Tổng phí giao dịch: 18,2 ETH. Chi phí chứng minh: 22,1 ETH. Lỗ ròng: 3,9 ETH.
- Polygon zkEVM: Tổng phí giao dịch: 12,8 ETH. Chi phí chứng minh: 19,4 ETH. Lỗ ròng: 6,6 ETH.
Ba mạng này đang đốt tiền mỗi tháng để duy trì hoạt động. Tổng cộng lỗ ròng khoảng 10 ETH/tháng, tương đương 33.000 USD. Trong một thị trường tăng, con số này có vẻ nhỏ, nhưng hãy nghĩ về dài hạn. Nếu thị trường chuyển sang gấu, nguồn tài trợ từ VC sẽ cạn kiệt. Các operator sẽ buộc phải tăng phí, khiến ZK Rollup mất đi lợi thế cạnh tranh so với các đối thủ Optimistic Rollup như Arbitrum hay Optimism, vốn có chi phí vận hành thấp hơn nhiều.
Tại sao chi phí chứng minh lại cao đến vậy? Câu trả lời nằm ở bản chất của công nghệ ZK. Việc tạo ra một bằng chứng zero-knowledge yêu cầu thực hiện các phép toán elliptic curve phức tạp trên một lượng lớn dữ liệu. Mỗi giao dịch cần được “cuộn” vào một cây Merkle, sau đó chạy qua các mạch số học (arithmetic circuits). Quá trình này tốn nhiều tài nguyên tính toán hơn gấp 100 lần so với việc thực thi giao dịch trên Ethereum L1 thông thường. Khi gas trên L1 thấp, chi phí chứng minh lại không giảm tương ứng vì nó phụ thuộc vào phần cứng, không phải phí gas. Điều này tạo ra một sự mất cân đối: khi thị trường yếu, gas L1 giảm, nhưng operator vẫn phải trả chi phí cố định cho máy chủ.
Tôi nhìn thấy sự trớ trêu ở đây. ZK Rollup được quảng bá như một giải pháp mở rộng tối ưu, nhưng thực tế lại phụ thuộc vào giá gas cao để sinh lời. Khi thị trường tăng, gas L1 tăng, phí giao dịch trên L2 cũng tăng, operator có lợi nhuận. Nhưng đúng lúc đó, người dùng lại kêu ca về phí đắt đỏ. Khi thị trường giảm, gas rẻ, operator thua lỗ. Đây là một mô hình kinh doanh không bền vững. Nó gợi nhớ cho tôi về những ngày đầu của ngành công nghiệp này, khi các dự án ICO huy động hàng triệu đô mà không có sản phẩm thực sự.
Tôi muốn kể cho bạn câu chuyện về M-Pesa Bridge, dự án DeFi tôi tham gia năm 2020. Chúng tôi đã xây dựng một cầu nối stablecoin cho nông dân Kenya. Mô hình kinh tế của chúng tôi rất đơn giản: thu phí giao dịch 0,5% và chia sẻ doanh thu với các hợp tác xã. Không có chi phí chứng minh, không có máy chủ đắt đỏ. Chúng tôi sống sót vì chi phí vận hành thấp và giá trị thực tế mang lại cho người dùng. Điều này khiến tôi đặt câu hỏi: liệu ZK Rollup có đang phức tạp hóa vấn đề không? Chúng ta đang giải quyết khả năng mở rộng hay đang tạo ra một lớp trừu tượng mới để hút vốn?
Công nghệ không tự nó giải phóng con người, mà là cách chúng ta dùng nó. Nếu ZK Rollup chỉ tồn tại dựa trên đầu cơ và vốn mạo hiểm, nó sẽ sụp đổ khi thị trường nguội lạnh.
Tôi không nói rằng ZK Rollup vô dụng. Công nghệ này có tiềm năng to lớn trong các lĩnh vực như xác thực danh tính, bỏ phiếu, và bảo mật dữ liệu. Nhưng việc sử dụng nó để mở rộng thanh toán thông thường là một sự lãng phí tài nguyên. Các giao thức Optimistic Rollup đã chứng minh hiệu quả với chi phí thấp hơn nhiều. Vậy tại sao chúng ta vẫn lao vào ZK? Bởi vì câu chuyện “zero-knowledge” nghe có vẻ cách mạng, bởi vì các nhà đầu tư muốn một điều gì đó mới mẻ, và bởi vì những kỹ sư giỏi nhất muốn xây dựng thứ khó khăn nhất. Nhưng đôi khi, giải pháp tốt nhất lại là giải pháp đơn giản nhất.
Hãy nhìn vào tương lai. Nếu gas Ethereum không quay lại mức bull market (trên 50 Gwei), các operator ZK đang chảy máu tiền. Họ sẽ phải tìm cách bù đắp: tăng phí, chấp nhận lỗ, hoặc tìm kiếm các nguồn doanh thu phụ như MEV (giá trị khai thác được từ việc sắp xếp giao dịch). Nhưng MEV trên L2 hiện tại cũng rất hạn chế. Một kịch bản đen tối hơn: các operator có thể thỏa hiệp với tính phi tập trung bằng cách chạy các bộ tạo bằng chứng trên phần cứng tập trung, làm suy yếu toàn bộ lời hứa của ZK Rollup.
Đã đến lúc chúng ta ngừng tôn thờ công nghệ và bắt đầu đặt câu hỏi về tính bền vững. Tôi không muốn thấy một cuộc khủng hoảng khác như FTX, nơi những lời hứa đẹp đẽ che giấu một nền tảng mục nát. ZK Rollup hiện tại đang đi trên con đường đó. Những người xây dựng thực sự nên tập trung vào việc giảm chi phí chứng minh trước khi mở rộng quy mô. Có thể thông qua các bộ tăng tốc phần cứng ASIC, hoặc chuyển sang các giao thức chứng minh hiệu quả hơn như STARKs. Hoặc, táo bạo hơn, họ nên thừa nhận rằng ZK không phải là giải pháp cho mọi vấn đề.
Vào cuối ngày, tôi tin vào một điều: blockchain là một công cụ để phục vụ con người, không phải để làm giàu cho những kẻ đầu cơ. Nếu ZK Rollup không thể tự đứng vững mà không có bơm vốn, thì nó chỉ là một bong bóng khác. Và tôi đã nhìn thấy quá nhiều bong bóng vỡ trong 22 năm qua. Hãy để tôi kết thúc bằng một câu hỏi: Khi operator hết tiền, ai sẽ chịu trách nhiệm cho những giao dịch mà bạn đã gửi vào đó? Đó không phải là mất tiền, mà là mất niềm tin vào toàn bộ hệ sinh thái. Và như tôi đã nói, mất tiền còn hơn mất niềm tin.